الدراسات الأدبیة

الدراسات الأدبیة

تلقی احمد مطر وادیب الممالک فراهانی از مفهوم آزادی. خوانشي در شعر آن دو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
دانشگاه شیراز
10.22034/lits.2025.517636.1119
چکیده
آزادی یکی از مهم‌ترین عناصر زندگی انسانی و از برجسته‌ترین اهداف اساسی در جوامع بشری محسوب می‌شود. مفاهیم آن می‌تواند در گرایش‌ها و اندیشه‌های متنوعی تجلی یابد که به محدودیت‌های فرد یا جامعه بستگی دارد، و این تنوع معمولاً در تفاوت‌های فرهنگی افراد، چارچوب زمانی و محیط پیرامونشان منعکس می‌شود. شاعر معاصر عراقی احمد مطر و شاعر ایرانی ادیب‌الممالک فراهانی در دوره قاجار، از نمونه‌های بارز این تفاوت‌ها هستند. هر دو در جامعه‌ای زندگی می‌کردند که از سرکوب و استبداد رنج می‌برد، اما با وجود این، تفاوت‌های آشکاری در پیشینه فرهنگی و تاریخی میان آن‌ها وجود داشت. به‌طور کلی، این پژوهش با تحلیل جنبه‌های مختلف زندگی این دو شاعر و عوامل تأثیرگذار بر آن‌ها، درصدد است تا مواضع مرتبط با آزادی را در اشعارشان بررسی کند، نحوه برداشت آن‌ها از این مفهوم را تحلیل نماید و در نهایت، وجوه تشابه و اختلاف بین آن‌ها را در این زمینه آشکار سازد.

بدین منظور، این مطالعه از روش توصیفی-تحلیلی با تأکید بر روش‌شناسی اجتماعی استفاده می‌کند، زیرا آزادی مسئله‌ای اجتماعی است که ریشه در زندگی جمعی انسان‌ها دارد. همچنین، در مقایسه اشعار، از روش آمریکایی بهره گرفته شده است که بر مقایسه متون ادبی از جنبه‌های هنری، انتقادی و تحلیلی تمرکز دارد، بدون آن‌که به رابطه تأثیر و تأثر بین دو ادبیات توجهی داشته باشد. این پژوهش به‌صورت استقرایی به انتخاب اشعاری از دو شاعر پرداخته و مفهوم آزادی را در آن‌ها مقایسه می‌کند. از جمله یافته‌های کلیدی این تحقیق آن است که آزادی در مفهوم سیاسی آن در شعر هر دو شاعر متجلی شده است، اما دامنه معنایی آن در اشعار احمد مطر گسترده‌تر است. او آزادی را به‌عنوان حقی انسانی مطلق می‌پنداشت که بر اصول فردیت و کرامت انسانی استوار است، در حالی که درک ادیب‌الممالک فراهانی از آزادی با مشروعیت جمعی پیوند خورده و دارای رویکردی ملی‌گرایانه بود. او معتقد بود که آزادی از طریق اصلاح نظام سیاسی مبتنی بر عدالت و قانون محقق می‌شود. بخش اول پژوهش به بررسی اجمالی زندگی دو شاعر می‌پردازد، در حالی که بخش دوم به مطالعه تحلیلی و انتقادی مفهوم آزادی در اشعار آن‌ها اختصاص دارد. در نهایت، در بخش نتیجه‌گیری، پژوهش به بیان مهم‌ترین یافته‌های محققان پرداخته و تشابهات و تفاوت‌های موجود در دریافت این دو شاعر از مفهوم آزادی را مورد بررسی قرار می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

آرين پور، يحيی، (1372ه.ش)، از صبا تا نيما، ج 2، چ 5، تهران: انتشارات زوّار.
اقدامي، مهين وشكيب، محمود وقاسمي حاجي زاده، ليلا، (1401ه.ش)، «بررسی تطبيقي آزادي خواهي (از جنبه اجتماعي-  اسلامي) در شعر ايليا ابو ماضي ومحمد تقي بهار»، دو فصلنامه مطالعات فرهنگی اجتماعی حوزه، سال ششم، شماره 11، ص 97- 114.
بناب، يونس پارسا، (2004م)، تاريخ صد ساله احزاب و سازمانهاي سياسي ايران (1384- 1284)، ج2، چ2، بی جا: انتشارات راوندی. 
پیشوایی علوی، محسن وسرباز، حسن وراشديان، منيؤه، (1396ه.ش)، «بررسی تطبیقی مقوله آزادی در شعر معروف رصافی وفرخی یزدی»، دو فصلنامه مطالعات تطبیقی فارسی-  عربی، سال دوم، شماره 3، ص 61- 84. 
حاتمي، حافظ، (1389ه.ش)، بررسی زمينه ها ودرون مايه های اجتماعی شعر دوره بيداری، پايان نامه دكترى، دانشگاه اصفهان، دانشكده ادبيات وعلوم انسانى.
الحافظ، منير، (2022م)، عصاب الحريّة تأريخ اشتغالات الحريّة في (الدين، الدولة، الطبقات، العرقية القوميّة، العولمة)، ط 1، الأردن: دار الخليج للنشر والتوزيع. 
دستگردی، وحيد، (1312ه.ش)، ديوان کامل اديب الممالک فراهانی قائم مقامی، چ1، بی جا: مطبعه ارمغان.
ضياء الدینی، علی وحیدریان، احمدرضا، (1393ه.ش)، «خوانش تطبیقی مفهوم آزادی در شعر محمد سامی البارودی وملک الشعراء بهار»، کاوش نامه ادبیات تطبیقی، سال چهارم، شماره 13، ص 95- 119.
عايش، محمد، (2006م)، أحمد مطر شاعر المنفی، ط1، لبنان: دار اليوسف.
علّوش، سعيد، (1987م)، مدارس الأدب المقارن، ط1، دون البلد: المركز الثقافي العربي.
فرزاد، عبد الحسين ومرادى جعفرلو، يونس ومرادى جعفرلو، سميه، (1399ه.ش)، «نگاهی تطبيقي به مفهوم آزادی در شعر احمد شاملو واحمد مطر»، فصلنامه مطالعات ادبيات تطبيقي، سال چهاردهم، شماره 56، ص 145- 165.
قصّاب، وليد، (2009م)، مناهج النقد الأدبي الحديث، ط2، دمشق: دار الفكر.
الكردي، أبوعلی، (2011م)، المجموعة الشعريّة أحمد مطر، ط1، لبنان: دار الحريّة.
مجیدی، حسن وحیدری، محمد، (1390ه.ش)، «مفهوم الحريّة في شعر أحمد مطر»، نشریه ادبیات پایداری، سال دوم، شماره 4، ص 506- 518. 
مصفا، مضاهر وسعادتي، عباس، (1390ه.ش)، «جايگاه وطن، آزادی، قانون ودانش در شعر اديب الممالك فراهانی»، فصلنامه تحقيقات تعليمی وغنايی زبان وادبيات فارسی، سال سوم، شماره 8، ص207- 232. 
موسوي گرمارودي، سيد علي، (1386ه.ش)، زندگی وشعر اديب الممالك فراهانی (دوره دو جلدی، تصحيح وتنقيح)، چ 2، تهران: انتشارات قديانی.