الدِّراسات الأدبیّة (في الثقافتين العربیّة والفارسية وتفاعلهما)

الدِّراسات الأدبیّة (في الثقافتين العربیّة والفارسية وتفاعلهما)

ارزیابی مقایسه‌ای انسجام غير ساختاری در شعر سمیح القاسم و قیصر امین پور در پرتو زبانشناسی نقش‌گرا (مطالعه موردی: فلسطينية في صوفيا وپنجره)

نوع المستند : مقاله پژوهشی

المؤلف
هیئت علمی دانشگاه ولایت ایرانشهر
10.22034/lits.2025.507897.1108
المستخلص
مطالعات زبان‌شناسی متن علاقه‌مند به ورود به جهان تولیدات ادبی است تا پدیده انسجام متنی را از جنبه‌های صوری و معنایی که از نگاه کل‌نگر به متن به‌عنوان ساختاری کل‌نگر سرچشمه می‌گیرد، بیابد. هدف این پژوهش بررسی ابزارهای انسجام متنی در قصیدة «فلسطينية في صوفيا» از سمیح قاسم و قصیدة «پنجره» از قیصر امین پور است. این تحقیق با رویکرد توصیفی تحلیلی و با تکیه بر منابعی که برای تکمیل آن ضروری بوده به ویژه منابع زبان شناسی متن تهیه شده است.
از برجسته‌ترین نتایجی که در این تحقیق به دست آمده این است که شعر سمیح در مقایسه با شعر قيصر دارای تعداد بیشتری ابزار انسجام متنی است. ولذا قصیدة سمیح قاسم با درصد کلی 37/84%) نسبت به قصیدة قیصر (90/65%)، از انسجام بیشتری برخوردار است. پرکاربردترین ابزار انسجام متنی در شعر سمیح، ارجاع در ضمیر است. این در حالی است که قصیده فارسی اصلاً ارجاع نداشته و از نظر عنصر واژگانی تکرار نیز قابل مقایسه با قصیده عربی نیست. سمیح قاسم از تکرار افعال بیشتری نسبت به قیصر استفاده کرده است که در قالب این افعال ضمیر مستتر نیز به ما قبل ارجاع داده شده است. شیوه تکرار در اشکال مختلف (حرف، اسم، فعل، جمله، عبارات) وجود دارد، به گونه‌ای که این تکرار بیش از سایر ابزارهای انسجام به قوام شعر او و انسجام بین اجزای شعر و انفجار احساسات شاعر و مخزون زبانی او کمک کرده است.
الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية


عربی:
1.    خطابي،محمد، (1991م)، لسانيات النص مدخل إلى انسجام الخطاب، المغرب: المركز الثقافي العربي.
2.    دی بوجراند، (1998م)، النص والخطاب والإجراء، ترجمة تمام حسان، ط1، القاهرة: عالم الكتب.
3.    القاسم، سمیح ، (1987م)، الديوان، بیروت: دارالعودة.
فارسی:
1.    آقاگل‌زاده، فردوس، (1394ه.ش)، تحلیل گفتمان انتقادی، چ1، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
2.    آقاگل زاده، فردوس ؛وعلی افخمی، (1383ه.ش)، «زبانشناسی متن و رويكردهای آن»، مجله زبانشناسی، سال19، شماره اول، ص .89-103
3.    احمدی، علی رضا ؛واصلان استواری، ( 1390ه.ش)، «انسجام متني ابزاری زبانشناسی برای شناخت سبک‌های ادبیات فارسی»، دوفصلنامه مطالعات زباني و بلاغي دانشگاه سمنان، سال 2، شماره 3، بهار و تابستان، ص20-7.
4.    امرائی،محمدحسن؛ وغلامعباس هفتادر رضایی؛ومحمد تقی زند وکیلی ،(1396ه.ش)، «ارزیابی مقایسه‌ایِ انسجام در سوره علق و ترجمه آن از حدّاد عادل بر اساس نظریه هالیدی و حسن ، (1985م) »،  پژوهش‌های ترجمه در زبان و ادبیات عربی دانشگاه علامه طباطبائی، سال 7، شماره 16، بهار و تابستان1396، ص145-120.
5.    امین پور، قیصر، (1403ه.ش)، کتاب مجموعه کامل اشعار قیصر امین پور (زرکوب)، انتشارات مروارید.
6.    ایشانی، طاهره ، (1390ه.ش)،  «تحلیل مقایسه‌ای عوامل انسجام در دو غزل حافظ و سعدی و تأثیر آن بر انسجام متن»، فصلنامة علمی‌ـ پژوهشی زبان‌پژوهی دانشگاه الزهرا، سال 6، شماره 10. ص 36ـ9.
7.    بلاوي، رسول ؛و محمد غفوري‌فر، (1394ه.ش)، الظواهر الأسلوبية في خطبة "الشقشقية" للإمام علي (ع)، دانشگاه تربيت مدرس، الدراسات في العلوم الإنسانية. دوره 2سال، 1436،شماره ۱.
8.    چامسكي، نوام ، (1387ه.ش)، «زبان و ذهن»، ترجمه كـورش صـفوي،  چ4، تهـران: هرمس.
9.    حاج عيدي، حوا ؛و حسین رضویان ، (1397ه.ش)،  «عوامل انسجام در داستان عدل صادق چوبک»، دوفصلنامه مطالعات زباني و بلاغي دانشگاه سمنان، دوره 9، شماره 18، پاییز و زمستان97، ص94-69.
10.    سارلی، ناصر قلی ؛و طاهره ایشانی، (1390ه.ش)، «نظریه انسجام و هماهنگی انسجامی و کاربست آن در یک داستان (قضه نردبان)»، فصلنامه علمی- پژوهشی زبان‌پژوهی دانشگاه الزهرا (س)، سال دوم، شماره 4، بهار و تابستان90 ، ص 51-77.
11.    سجودی، فرزان ، (1393ه.ش)، نشانه‌شناسی كاربردی، تهران: نشر علم.
12.    شعبانلو، علیرضا ؛و مهدی ملک ثابت؛ و یدالله جلالی پنداری، (1387ه.ش)، «فرایند انسجام دستوری در شعری بلند از عمعق بخارایی»، پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا)، دوره 2، شمارۀ 5، ص 188- 165.
13.    صلح جو، علی ، (1391ه.ش)،  گفتمان و ترجمه، تهران: نشر مركز.
14.    عباسی،محمود ؛وعبدالعلی اویسی کهخا؛وفاطمه ثواب، (1392ه.ش)، «انسجام واژگانی در متن سوررئالیستی بوف کور بر پایه نظریه هالیدی و حسن»،  نشریه جستارهای زبانی، شماره 4، ص  308ـ283.
15.    فتوحی رودمعجنی، محمود ، (1391ه.ش)،  سبك شناسی، نظريه ها، رويكردها وروشها، تهران: سخن.
16.    لطفي‌پور ساعدي، كـاظم ، (1387ه.ش)، «درآمدي به اصول و روش ترجمـه»، ط8، تهـران: مركز نشر دانشگاهي.
17.    موندی، جرمی ، (1389ه.ش)،  درآمدی بر مطالعات ترجمه، ترجمه الهه ستوده‌نیا و فریده حق‌بین، تهران: علم.
18.    مهاجر، مهران ؛ومحمد نبوی، (1393ه.ش)،  «زبانشناسی شعر» ، تهران: آگاه.
19.    مهاجر، مهران ؛ومحمد نبوی ، (1376ه.ش)،  به سوی زبانشناسی شعر، تهران: نشر مركز.
20.    نعمتی‌قزوینی، معصومه؛ وطاهره  ایشانی ، (1392ه.ش)، «مقایسه کاربست عوامل انسجام در سورة اعلی و ترجمه آن از صفارزاده»، پژوهش‌هاي قرآني، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، سال بیستم، شماره 1، بهار 92، ص145-120.
انگلیسی :
1. Halliday, M. A. K. (1985). "an introduction to functional grammar". London: Edward Arnold.
2. Halliday, M. A. K. & R. Hasan. (1976), Cohesion in English. London: Longman.
3. Hasan, R. (1984). "Coherence and Cohesive Harmony". J. Flood. (Ed.). Understanding Reading Comprehension. I.R.A. Newark: Delaware