الدِّراسات الأدبیّة (في الثقافتين العربیّة والفارسية وتفاعلهما)

الدِّراسات الأدبیّة (في الثقافتين العربیّة والفارسية وتفاعلهما)

بررسی تطبیقی مضامین زندان‌نامه‎های مسعود سعد سلمان و علی بن الجهم

نوع المستند : مقاله پژوهشی

المؤلفون
1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
2 کارشناسی ارشد ادبیات عربی دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
10.22034/lits.2025.468736.1080
المستخلص
حبسیه یا زندان‎نامه گونه‌ای ادبی در قالب شعر و گاهی نثر، شامل خاطرات و گزارش شاعر یا نویسنده از زندان است که غالبا با شکایت و آرزوی رهایی همراه است و بیانگر حالات درونی شاعرانی است که در زندان به علت تنگی مکان، تاریکی زندان، شکنجه، دوری از معشوق و... به ستوه آمده‎اند و به وصف ظاهری آن از جمله: زندان، زندانبان، غل و زنجیر و نیز وصف احوال درونی خود از جمله: خودستایی، بی‎گناهی، دوری از معشوق، صبر و شکیبایی و... می‎پردازند. از جملۀ این حبسیه‎سراها در ادبیات عربی علی بن الجهم شاعر عصر عباسی اول و در ادبیات فارسی مسعود سعد سلمان شاعر نیمۀ دوم قرن پنجم است که هر کدام بنابر زاویۀ دید منحصربه‎فرد خود به وصف زندان و حالات درونی خود پرداخته‎اند. از آنجا که میان دو این شاعر برخورد تاریخی وجود نداشته است و عرصه تاثیر و تاثر میان آن‌ها فراهم نبوده است و مطالعات تطبیقی مکتب آمریکایی نیز ناظر بر پژوهشهای تطبیقی میان ادبیات مختلف یا میان ادبیات و سایر هنرها و معارف بشری است؛ لذا پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات تطبیقی مکتب آمریکایی، به مقایسه مضامین مشترک میان حبسیات دو شاعر علی بن الجهم و مسعود سعد سلمان به عنوان نخستین حبسیه‎سرای ادب فارسی پرداخته است تا وجوه شباهت و تفاوت نگاه شاعرانه‎ این دو شاعر در زندان‌سروده‎ها را کشف و نوآوری‎های شاعرانه آن‌ها را به مخاطبان معرفی کند؛ چرا که در ادبیات تطبیقی بیش از هر پژوهش دیگر می‌توان نقاط وحدت اندیشۀ بشری را دریافت و با این روش می‌توان پی برد که چگونه اندیشه‌ای در یک نقطه‌ از جهان توسط یک ادیب مطرح می‌شود و در نقطه‌ای دیگر از جهان همان اندیشه به شکل دیگری ظهور می‌کند. از سوی دیگر یکی از کارکردهای ادبیات تطبیقی بررسی شباهت‎ها و تفاوت‎های میان شاعران در موضوع واحدی است. با بررسی مضامین مشترک در حبسیات دوشاعر روشن شد که مضمون خودستایی و مفاخره در حبسیات علی بن الجهم جایگاه ویژه‎ای دارد؛ زیرا شاعر خود را لایق چنین جایگاه پست و حقیری نمی‎داند. در مقابل در اشعار مسعود سعد سلمان مضمون طلب مساعدت از پادشاه برای رهایی از قفس زندان بسیار پررنگ‎ است و شاعر راه رهایی از زندان را در مدح ممدوحان جست‎وجو می‎کند.
الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية


1- آباد، مرضیه (1380): حبسیهسرایی در ادب عربی از آغاز تا عصر حاضر، مشهد: نشر دانشگاه فردوسی مشهد.
2- ابن الجهم، علي (2009): دیوانه، وزراة المعارف السعودية.
3- اتابکی، پرویز (1381): برگزیده و شرح اشعار مسعود سعد سلمان، چاپ1، تهران: نشر فرزان.
4- الإصفهاني، أبوالفرج (2005): الأغاني، ط2، بیروت: دار صادر، المجلد العاشر.
4- بیومي، السباعي (1937): تاريخ الأدب العربي في العصر العباسي بغیر الأندلس و المغرب، ط2.
5- دهخدا، علی اکبر (1377): لغت‎نامه دهخدا، چاپ2، تهران: نشر دانشگاه تهران.
6- زرین‎کوب، عبدالحسین (97): شعر بیدروغ، شعر بی‎نقاب، چاپ8، تهران: انتشارات علمی.
7- سبحانی، توفیق (1375): مسعود سعد سلمان، تهران: نشر دانشگاه پیام نور.
8-سعد سلمان، مسعود (1364): دیوان اشعار مسعود سعد، به تصحیح و اهتمام: مهدی نوریان، جلد2، اصفهان: نشر کمال.
9-شوالیه، گربران (1382): فرهنگ نمادها، ترجمه و تحقیق: سودابه فضایلی، تهران: نشر جیحون.
10- صفاء، ذبیح الله (1369): تاریخ ادبیات در ایران، چاپ10، تهران: نشر فردوس.
11- الصمد، واضح (1995): السجون وأثرها في الأدب العربية، ط1، بیروت: لبنان.
12- ضیف، شوقي (2008): تاريخ الأدب العربي العصر العباسي الثاني، ط11، القاهرة: دار المعارف.
13- ظفری، ولی اللّه (1375): حبسیه در ادب فارسی از آغاز شعر فارسی تا پایان زندیه، چاپ2، تهران: نشر امیرکبیر.
14- علوش، سعید، (1987)، مدارس الأدب المقارن، المرکز الثقافي العربي.         
15- فروخ، عمر (۱۹۸1)، تاریخ الأدب العربي: الأعصر العباسية، ط4، بیروت: دارالعلم للملایین.
16-المرزباني (2005): معجم الشّعراء، ط1، بیروت: دار صادر.
17- یوسف، شعبان (2014): أدب السجون، قاهرة: الهيئة المصرية العامّة للکتاب.
مجلات
18- ابراهیمی کاوری، صادق، چولانیان، رحیمه (1387): مضامین و موضوعات مشترک در حبسیه‎های فارسی و عربی ، مجلۀ زبان و ادبیات فارسی، 9-35.
19- ناهوکوتاواراتانی (2004): سمبل «مار» در متون کلاسیک ادبیات فارسی، مجله زبان و ادب، (7)، 147-160