الدِّراسات الأدبیّة (في الثقافتين العربیّة والفارسية وتفاعلهما)

الدِّراسات الأدبیّة (في الثقافتين العربیّة والفارسية وتفاعلهما)

«تنازع» یا «استخدام علی الاطلاق» (مبحث تنازع در شعر فارسی تحت یک بازنگری انتقادی)

نوع المستند : مقاله پژوهشی

المؤلفون
1 استادیار فرهنگ و زبانهای باستانی دانشگاه علامه طباطبایی تهران، ایران
2 دانش آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبایی تهران، ایران
10.22034/lits.2024.472122.1089
المستخلص
تنازع مبحثی است که در برخی از کتب دستور فارسی مطرح شده است. مهم‌ترین پرسش این پژوهش این است که آیا می-توان مبحث تنازع را به عنوان شیوه‌ای بلاغی بررسی کرد؟ بنابراین در بخشی از مقاله با نقدی بر مبحث تنازع در دستور زبان فارسی، به دنبال اثبات این ادعا هستیم که اولاً مطابق نظر برخی دستورنویسان مبحث تنازع بدون تأمل و دقت لازم و تحت تأثیر زبان عربی، در دستور زبان فارسی مطرح شده و با طرح بحث‌هایی زبانی، طرح آن را می توان نقد و رد کرد؛ ثانیاً با رجوع به نمونه‌هایی از ابیات که این مبحث در آن قابل مشاهده است، می‌توان آن را به عنوان آرایه‌ای ادبی در شعر فارسی، تحت علم بدیع مورد بررسی قرار داد و آن را در بخش استخدام و به عنوان نوعی استخدام غیرایهامی به کار برد. از مهمترین اهداف این پژوهش این است که؛ اولاً انتقادی به نگاه دستوری به این مبحث داشته باشیم و ثانیاً این مبحث را به عنوان مقوله‌ای بلاغی معرفی نمائیم. شیوۀ پژوهش بدین ترتیب است که ابتدا به نقد کتب و مقالات دستوری در باب تنازع پرداخته‌ایم و با تکیه بر نظرات برخی دستورنویسانِ دیگر، تأکید کرده‌ایم که تمامی موارد زبانی که به عنوان مثال ذکر شده‌اند، تحت عنوان حذف جای می‌گیرند؛ سپس در بخشِ زیبایی‌شناسی نمونه‌های شعری، به تقسیم‌بندی انواع مدل‌های تنازع در شعر پرداخته‌ایم. با تحلیل نمونه‌ها نتیجه می‌گیریم تمامی شاهدمثال‌های شعری که در آنها تنازع وجود دارد، تحت عنوان «استخدام علی الاطلاق» جای می‌گیرد. این عنوان مستلزم نگاهی انتقادی به مبحث استخدام نیز هست؛ بنابراین با نگاهی انتقادی به بحث استخدام می‌توان دریافت که این نمونه‌ها نه تنها زیرمجموعۀ «استخدام غیرایهامی» به شمار نمی-آیند، بلکه زیرمجموعۀ «استخدام تشبیهی» و «استخدام ضمیر» نیز به حساب نمی‌آیند؛ بنابراین با این قالب‌سازی و سازماندهی دربارۀ چنین شاهدمثال‌هایی دریافتیم که این نمونه‌ها دقیقاً مابازای استخدام به صورت علی الاطلاق (و نه متکی به تشبیه و ایهام و ضمیر) است. این یافته نه تنها پاسخی برای مبحث تنازع است، بلکه دیدگاهی مهم در باب انواع استخدام نیز به شمار می‌آید.
الكلمات الرئيسية

الموضوعات الرئيسية


- انوری ، حسن و حسن احمدی گیوی (1390)، دستور زبان فارسی 2، ویرایش چهارم، تهران: انتشارات فاطمی.
-بلخی، جلال الدین محمد، (1381) مثنوی معنوی، تصحیح رینولد نیکلسون، چاپ پنجم، تهران: نشر پیمان.
-تاج­بخش، اسماعیل، (1394) نحو مقابله­ای زبان عربی و فارسی، تهران: آریازمین.-خزائلی، محمدرضا، سید ضیاء الدین میر میرانی (۱۳۵۱) دستور زبان فارسی (جاویدان)، چاپ اول، تهران: انتشارات جاویدان.
-حافظ شیرازی، خواجه شمس الدین محمد (1391) دیوان اشعار، به تحصیح قاسم غنی و قزوینی، چاپ اول، تهران: نشر آدینه سبز.
-دهرامی،  مهدی، (1397) «کارکردهای هنری و زیباشناختی تنازع در شعر»، متن پژوهی ادبی، پاییز 1397، شماره 77. 
-سعدی شیرازی، مشرف الدین مصلح (1391) کلیات سعدی، بر اساس نسخه تصحیح شده محمدعلی فروغی، تهران: الهام.
-شعار، جعفر (1350) «تنازع در زبان فارسی»، مجلۀ وحید ادبیات و زبانها، شمارۀ چهارم-دورۀ نهم، تیر 1350- شماره ۹۱  صص ۵۴۳ تا ۵۵۴
-شمیسا، سیروس، (1395) نگاهی تازه به بدیع، ویرایش 3، تهران: میترا.
-صباغی، علی و طاهره میرهاشمی (1400)، «بررسی و تحلیل تنازع یا نقش دوسویه در دستور زبان فارسی»، فصلنامه فنون ادبی، سال سیزدهم، شماره3، پیاپی 36، پاییز 1400، صص 14-1.
-طبیبیان، سید حمید، (1391) برابری­های دستوری در عربی و فارسی صرف و نحو، چاپ دوم، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
-فردوسی توسی، ابوالقاسم (1397) شاهنامۀ فردوسی، به کوشش سعید حمیدیان، متن کامل بر اساس چاپ مسکو، تهران: قطره.
-کمالی فرد، مژده، (1402) «ساختار صنعت استخدام و تشخیص آن بر پایۀ حذف»، پژوهش­نامۀ زبان ادبی، دوره 1، شماره 1، بهار 1402، 139-161.
- نجفی، ابوالحسن (۱۳۷۴) مبانی زبان شناسی و کاربرد آن در زبان فارسی، چاپ چهارم، تهران: نیلوفر.
-نظامی گنجوی، ابومحمد الیاس ابن یوسف (1390) هفت پیکر حکیم نظامی گنجه­ای، تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش دکتر سعید حمیدیان، چاپ شانزدهم، تهران: قطره.
-.................................................................... (1395) خسرو وشیرین حکیم نظامی گنجه­ای، تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش دکتر سعید حمیدیان، چاپ شانزدهم، تهران: قطره.