الدراسات الأدبیة

الدراسات الأدبیة

تحلیل روان‌شناختی شخصیت جمصه بلطی در لیالی ألف لیله اثر نجیب محفوظ براساس الگوی سفر قهرمان جوزف کمپبل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عربی، دانشگاه بیرجند، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، بیرجند، ایران
2 استاذ مساعد، قسم اللغة العربية وآدابها، كلية الآداب والعلوم الانسانية، جامعة بيرجند، بيرجند، ايران
10.22034/lits.2025.463665.1077
چکیده
جوزف کمپبل (1904-1987) با تاثیرپذیری از کارل گوستاو یونگ(1961-1875)، فیلسوف و روان‌پزشک سوئیسی، به بررسی سفرهای قهرمانی در فرهنگ‌ها و اسطوره‌های مختلف پرداخت و در کتاب قهرمان هزار چهره، الگویی مشترک برای این سفرهای کهن‌الگویی ارائه کرد. او این الگوی مشترک در اساطیر جهان را نظریه «تک اسطوره» نامید. این الگوهای سفر در بسترهایی مانند اسطوره، افسانه‌، داستان، حماسه، رؤیا و اوهام آشکار می‌شوند یا در آثار ادبی ظهور می‌یابند. از جمله این آثار ادبی، لیالی ألف لیله نجیب محفوظ است که بر پایه هزارویک‌شب و در امتداد آن نگاشته شده و می‌تواند باتوجه‌به سفر قهرمانی کمپبل مورد بررسی قرار گیرد و هدف محققان نیز نشان‌دادن انطباق طرح تکامل یکی از قهرمانان اصلی داستان ليالي ألف لیله، جمصه بلطی، با الگوی سفر قهرمان کمپبل است. جمصه بلطی از کلیدی‌ترین شخصیت‌های این رمان است که سفر درونی خود را به صورت اتفاقی آغاز می‌کند و به کمال دست می‌یابد و در جای جای داستان تاثیری حضوری آشکار دارد. از آن روی که تاکنون جستار مستقلی به بررسی سفرقهرمان درباره این شخصیت نپرداخته است، پژوهش حاضر برآن است تا به بررسی این مسأله در این رمان بپردازد. مسأله اصلی در پژوهش این است که شخصیت جمصه بلطی تا چه حد و با چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی با مراحل مختلف سفر قهرمان کمپبل هم‌خوانی دارد؟ مقاله منظور به شیوة توصیفی - تحلیلی مبتنی با رویکردی بینِ رشته‌ای و بر پایه روان‌شناختی قصد دارد قابلیت انطباق مراحل سه‌گانه «عزیمت»، «تشرّف» و «بازگشتِ» الگوی کمپبل در شخصیت بلطی را موردبحث و بررسی قرار دهد. بر اساس یافته‌های پژوهش، جمصه بلطی، به عنوان قهرمان، سفر خویش را با یافتن گلوله‌ای فلزی و برخورد با عفریت‌ شروع می‌کند و با سرنوشتی تناسخ‌گونه و پشت سر گذاشتن آزمون‌های مختلف، وجودی هماهنگ و فراتر از تضادها دست می‌یابد و خداوند در همه چیز برای او متجلی می‌شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم
آریان، حسین، (1385)، دیوانگی و دیوانه نمایی در ادبیات عرفانی، نشریه عرفان اسلامی (ادیان و عرفان سابق)، شماره 9، صص 122-148.
پیرسون، کارول، (1398)، قهرمانِ درون، ترجمه گیتی خوشدل، چاپ سوم، تهران: پیکان.
شوالیه، ژان؛ گربران، آلن، (1384)، فرهنگ نمادها، ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی، جلد اول، چاپ دوم، تهران: انتشارات جیحون.
قاسمی‌اصل، زینب؛ اصغری، جواد، (1391)، «تأثیرپذیری نجیب محفوظ از هزارویک شب»، مجله‌ی انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، شماره 25، صص 177-208.
قره‌باغی، نسترن؛ مهدوی، محمدجواد، (پاییز و زمستان 1399)، «بررسی سفر قهرمان در رمان سه‌گانه اَشَوَزدَنگهِه اثر آرمان آرین بر اساس الگوی سفر قهرمان جوزف کمپبل»، نشریه مطالعات ادبیات کودک، شماره 22، صص 129-154.
کمپبل، جوزف، (1377)، قدرت اسطوره، ترجمه عباس مخبر، چاپ اول، تهران: نشر مرکز.
کمپبل، جوزف، (1385)،قهرمان هزار چهره، ترجمه شادی خسروپناه، چاپ اول، مشهد: نشر گل آفتاب.
کمپبل، جوزف، (1398)، سفر قهرمان، ترجمه عباس مخبر، چاپ اول، تهران: نشر مرکز.
کمپبل، جوزف، (1400)، الهه‌ها، اسرار الوهیت زنانه، ترجمه عباس مخبر، چاپ اول، تهران: نشر مرکز.
گورین، ویلفرد؛ لیبر، ارل؛ مورگان، لی؛ ویلینگهم، جان، (1385)، مبانی نقد ادبی، ترجمه فرزانه طاهری، چ 4. تهران: نیلوفر.
محفوظ، نجیب، (2015)، لیالی ألف لیله، الطبعه السادسه، القاهره: دارالشروق.
نصیری، جبار؛ محمدی فشارکی، محسن، (بهار و تابستان 1395)، «بررسی نمود اسطوره قهرمان هزار چهره در حماسه برزونامه بر اساس نظریه جوزف کمپبل»، نشریه ادب و زبان، شماره 39، صص 293-271.
نقاش زاده، مسعود؛ مختاباد، سید مصطفی، (تابستان 1394)، «تحلیل ساختار فیلم‌های حماسی بر اساس الگوی سفر قهرمان.»، نشریه پژوهشهای ارتباطی، شماره 82.، صص 65-86.
یاسمی فر، معصومه؛ خسروی شکیب، محمد؛ سپهوندی، مسعود، (1399)، «تحلیل قصه شهر خاموش با تأکید بر کهن‌الگوی سفر قهرمان جوزف کمپبل»، نشریه فرهنگ و ادبیات عامه، شماره 34، صص 97-124.
یاوری، حورا، (1387)، روانکاوی و ادبیات، دو متن، دو انسان، دو جهان از بهرام گور تا راویِ بوفِ کور، تهران: انتشارات سخن.
یونگ، کارل گوستاو، (1400)، روان‌شناسی ضمیر ناخودآگاه، ترجمه محمدعلی امیری، چاپ هشتم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.